آموزش انفرادی بر اساس دیدگاه اسکینر
با پیشرفت روانشناسی یادگیری و ظهور دیدگاه های جدید در آموزش،اسکینر در مقاله ای تحت عنوان «علم یادگیری و هنر تدریس» ضمن نقد روش های سنتی آموزشی و تحلیل مشکلات موجود در فرایند یاد دهی -یادگیری ، در نهایت ، روش «آموزش برنامه ای» را برای حل معضلات آموزشی تجویز کرد.
اصطلاح «آموزش برنامه ای» معمولا برای توصیف محتوایی منظم و خود آموز به کار برده می شود که بتوان بدون نیاز به حضور معلم، به طور خود آموز موجب یادگیری شود.بر اساس این تعریف تمام کتابهای درسی نوعی مواد آموزشی برنامه ریزی شده به حساب می آیند. اما تعریف فنی این اصطلاح گستره ی آن را محدود می سازد. در تعریف فنی آموزش برنامه ای آموزشی انفرادی است که می کوشد یادگیری را با نیاز دانش آموز هماهنگ سازد. این روش بر اساس مجموعه ای از هدف های رفتاری طراحی و مواد آموزشی به واحد هایی کوچک تحت عنوان چها چوب یا گام تقسیم می شود.در هر گام تکلیفی مشخص شده است که دانش آموز از طریق مطالعه یا انجام آنها به هدف های مورد نظر دست می یابد. گام ها باید بر اساس رفتار ورودی دانش آموزان نوشته و تنظیم شوند،به طوری که هر گام معلومات جدیدی بر معلومات قبلی دانش آموزان اضافه نماید. برخی سیدنی پرسی را پدر آموزش برنامه ای می دانند.او اولین کسی بود که ماشین تدریس را اختراع کرد.ماشین تدریس دستگاهی حاوی فهرستی از مطالب آموزشی بود که در اثر حرکت جا به جا می شد، و یادگیرنده می توانست به طور متوالی محتوای تنظیم شده را از طریق دریچه ای کوچک مشاهده یا مطالعه کند.ماشین تدریس، محتوای آموزشی را همراه با سوال های چهار گزینه ای ارائه می داد. این دستگاه توانست تحرک و انگیزه ی چندانی در چرخه ی آموزشی به وجود آورد. شاید دلیل عدم تحرک و مقاومت افراد در مقابل نو آوری،شرایط وخیم اقتصادی آن زمان بوده باشد. فردی که بعد ها بیشترین هیجان و تحرک را در زمینه ی آموزش برنامه ای به وجود آورد بی.اف.اسکینر بود که آموزش برنامه ای وی حول محور شرطی شدن فعال طراحی و تنظیم شده بود.در واقع او مشهور ترین و منظم ترین کاربرد دانش نظری را در جنبه های عملی آموزش ارائه داد.آموزش برنامه ای اسکینر دارای مزایای زیر بود:1-در هر نوبت،توجه دانش آموزان روی میزان کمتری از مطالب درسی متمرکز می شد.2-با فعال بودن دانش آموز در پاسخگویی به هر سوال یادگیری تسهیل می شد. 3-دانش آموز با دریافت فوری باز خورد، تقویت می شد و می توانست اشتباهاتش را اصلاح کند.
آموزش برنامه ای را می توان به دو صورت خطی و شاخه ای عرضه کرد. در آموزش برنامه ای خطی، گام های مربوط به یک برنامه، به صورت خطی به دنبال هم قرار می گیرند. دانش آموزان باید تمام گام ها را مطالعه کنند و قدم به قدم پیش بروند. مطالعه و فهم یک گام مستلزم یادگیری تمام مطالب گنجانده شده در گام های قبلی است.در برنامه ریزی خطی اصول ذیل باید رعایت شود:1-دانش آموزان فعالانه در برنامه شرکت کنند و به مطالعه و پاسخ دادن بپردازند.2-پاسخ های اولیه باید صحیح باشد و از پاسخ غلط جلوگیری شود.3-باز خورد باید بی درنگ بعد از هر فعالیت ارائه شود.4-برنامه باید سیر منطقی داشته باشد و از آسان به مشکل تنظیم شود.5-در هر گام نباید رابطه ی محرک-پاسخ مستقیما در اختیار دانش آموزان قرار گیرد.6-دانش آموز باید تمام مراحل یا گام ها را طی کند و قدم به قدم پیش رود.7-گام ها باید بسیار کوتاه باشند.8-گام ها باید طوری تنظیم شوند که موجب درک مطلب شوند نه حافظه سپاری طوطی وار.
در آموزش برنامه ای شاخه ای، وقتی که دانش آموز یک گام را مطالعه کرد به سوال آن گام پاسخ می دهد و در صورت پاسخ صحیح، با انجام دادن تکالیف مشکل تر و پیشرفته تر به صورت خطی به کار خود ادامه می دهد،اما اگر پاسخ غلط باشد از خط مستقیم خارج و به گام های فرعی هدایت می گردد. در این نوع برنامه، گام های مستقیم را گام اصلی و گام های فرعی را گام جبرانی می نامند. هدف از گام های جبرانی این است که دانش آموز با دریافت اطلاعات اضافی،اشتباح خود را اصلاح کند و سپس به گام اصلی برگردد.آموزش برنامه ای شاخه ای از چند جهت با آموزش برنامه ای خطی متفاوت است:1-مراحل و گام های آموزش برنامه ای شاخه ای، طولانی تر از آموزش برنامه ای خطی است.2-همه ی دانش آموزان دقیقا با یک روش برنامه را دنبال نمی کنند.دانش آموزانی که به تمام پاسخ ها جواب صحیح می دهند از کوتاه ترین راه ممکن به فعالیت خود ادامه می دهند.در غیر این صورت به گام های فرعی یا ترمیمی هدایت شده، مطالب شفاف تری را در برنامه دریافت می کنند،و در صورت موفقیت،دوباره به گام های اصلی بر می گردند.
آموزش برنامه ای آن گونه که اسکینر و طرفداران آن اعلام می کردند در عمل چندان موفق نبود.شرام با مرور 165 تحقیق در آموزش برنامه ای به این نتیجه رسید که هیچ شواهدی دال بر برتری این نوع برنامه با آموزش سنتی وجود ندارد.حتی بررسی های او نشان داد برنامه های کوتاهی که گام های آنها به طور تصادفی مرتب شده اند می توانند به اندازه ی برنامه هایی که به صورت منطقی تنظیم شده اند موثر باشند.همچنین بر اساس نتایج استخراج شده، آموزش برنامه ای نه تنها بهتر یا سریع تر از آموزش معلمان نیست بلکه توانایی لحاظ کردن تفاوتهای فردی دانش آموزان را ندارد،مگر اینکه از رایانه در آموزش برنامه ای استفاده شود.